O kiczerach, menczułach, magurach i innych przysłopach

Góry

Jak nazywałby się dziś Turbacz, Tarnica, Petros, dziesiątki Kiczer, Przysłopów, Magur, Menczułów gdyby nie Wołosi? Wiesz, skąd wzięły się te wszystkie nazwy? Zapraszam na krótkie podsumowanie górskich słówek i określeń.


Niedawna wędrówka ścieżką Dolina Potoku Jaszcze w Gorcach, na której trasie znajdowało się kilka tablic informacyjnych poświęconych Wołochom, zainspirowała mnie, po powrocie z gór, do zapoznania się z tematem kultury wołoskiej. Byłem zaskoczony jak wiele górskiego słownictwa, ale też geograficznych nazw, tak często spotykanych dziś w Karpatach, przynieśli właśnie Wołosi!

Brama Marmaroska na wejście do Gorczańskiego PN

Kim są Wołosi?

Wołosi to grupa etniczna, której podstawą egzystencji było pasterstwo w górach. Prowadzili pół-osiadły tryb życia. Ich kolebką był Półwysep Bałkański i z czasem zaczęli migrować, wiele z nich na północ. Dotarli do Karpat Południowych, następnie przez Karpaty Wschodnie i Zachodnie, ostetecznie aż do Moraw. Główna fala migracji na polskie ziemie nastąpiła w XIV w.

Wołosi wędrowali, a gdzie zamigrowali, tam się asymilowali i sprowadzali swoje zwyczaje, kulturę i język. A że był to naród o romańskim pochodzeniu, wiele przyniesionych słów ma rumuńskie korzenie.

Nazwy

Kiczera, Kiczora, Kyczera, Kiczorka...

Wszystkie kiczery wywodzą się z rumuńskiego chică (czyt. kicze), co oznacza "długie włosy", "zarost". Kiczera ma więc oznaczać "zarośniętą górę".

Kiczera (831 m) - widok na południe

Munczeł, Menczuł, Minczeł, Minczoł, Munczel, Menczył, Munczełyk, Manczuł...

Z rumuńskiego muncel (czyt. munczel) oznacza... po prostu "wzgórze", "pagórek".

Menczuł (Менчул) - 1248 m, Połonina Borżawa

Klewa, Klywa, Kływa...

Jest kilka takich szczytów, zwłaszcza w Karpatach Ukraińskich. Z rumuńskiego cliva (czyt. kliwa) oznacza "dzielić", "drzazga", "rozszczepiać się". Można więc wysnuwać, że będą to szczyty rozczłonkowane, z jakąś szczeliną itp. 

Magura, Magurka, Magurki, Magórki...

Z rumuńskiego măgură (czyt. megure) to "odosobnione, obłe wzgórze". To mogło się zmiksować z prasłowiańskim maguła, mogiła.

Droga na Magurę-Żyde

Petros, Pietros, Pietrosul...

Sporo tych Pietrosów w Karpatach. Pietros (czyt. pietros) z rumuńskiego to "kamienisty", "skalisty". I faktycznie, wszystkie Pietrosy, które przyszły mi do głowy (czarnohorski, marmaroski, rodniański) są strome i skaliste. Warto dodać, że z greckiego πέτρα (czyt. petra) — "kamień", "głaz", "skała" — wziął się przecież przydomek Szymona apostoła, czyli św. Piotra.

Zejście z Pietrosula - widok na wschód

Grapa, Gropa, Grofa, Gropy...

Z rumuńskiego groapă (czyt. grłape) oznacza "dół", z huculskiego — "dolinka", "kotlina", "parów". Ciekawi więc, że wiele szczytów nosi taką nazwę.

Turbacz

Nazwa najwyższego szczytu w Gorcach pochodzi prawdopodobnie z rumuńskiego turbă (czyt. turbe), co oznacza "darń", "torf".

Wypas owiec na Turbaczu

Tarnica

Z rumuńskiego tarniţa (czyt. tarnica), czyli "przełęcz". I faktycznie, pomiędzy Tarnicą i Tarniczką (najwyższym wierzchołkiem Szerokiego Wierchu) mamy ostro wciętą Przełęcz Krygowskiego.

Tarniczka i Tarnica rozdzielone przełęczą W. Krygowskiego

Wołosate, Wołosaty, Wołosianka, Wołoszyn...

Wszystko pochodzi bezpośrednio po prostu od... Wołochów.

Połonina Caryńska

Nazwa "caryńska" wywodzi się z rumuńskiego ţarina (czyt. carina), czyli "pole".

Stih, Stóg, Stoh, Stij, Stogu...

Tu akurat nazwa od Hucułów (czyli ludu z pochodzenia wołosko-rusińskiego). Stih to "góra w kształcie stogu".

Stih (Stóg) od zachodu, od strony Jurczesku Mare

Przysłop, Prislop, Pryslip, Przysłup, Prysłop, Prysłup...

Z rumuńskiego prislop — przełęcz.

Dił, Dział...

To "góra, która rozdziela", np. rozdziela dwie doliny, dwie osady, przysiółki.

Berdo

Ze wschodniosłowiańskiego bérdo — "stroma góra", "strome zbocze", "osuwisko".

Jaworzyna, Jaworzynka, Jaworz, Javorina...

W zestawieniu nie może też zabraknąć bardzo popularnej Jaworzyny. Nazwa pochodzi od drzewa — jaworu, co mogło wskazywać na pierwotny skład gatunkowy lasu występującego na tych wierzchołkach.

Słowa, słówka

Koleba, koliba

Czyli chata, schronienie. Z rumuńskiego colibă (czyt. kolibe) to najzwyczajniej "chata".

Koliba Królczyków pod Magurką

Bryndza

Czyli ser z owczego mleka — po rumuńsku brânză (czyt. brynze) to po prostu "ser".

Młaka

Dla przypomnienia — jest to powierzchniowy wypływ wód podziemnych, czemu często towarzyszy lekkie grzęzawisko, podmokła łąka.

Nazwa pochodzi z rumuńskiego mlacă, mlaştină (czyt. mlake, mlasztine) — co znaczy "bagno".

Szałas

Czyli tymczasowe schronienie. Pochodzi z rumuńskiego sălaş (czyt. selasz), co oznacza... "schronienie".

Baca i juhas

Tuszecki pasterz, Gruzja

Baca — choć po węgiersku baca to pásztor, to wielu pasterzy na węgierskojęzycznych terenach nazywało się Bács lub Bacsó (czyt. bacz, baczo). Stąd nasz baca.

Juhas — pomocnik bacy — z węgierskiego juhász (czyt. juhas) to owczarz.

Inne wołoskie nazwy

Matragona - szczyt w Bieszczadach nieopodal Balnicy. Nazwa z rumuńskiego mătrăgună (czyt. metregune), czyli "wilcza jagoda".

 

Zainteresował Cię ten wpis? Może warto podzielić się nim z innymi?

Tagi: góry, Karpaty, Wołosi

9 miesięcy temu

Marysia

Sporo z tego wiedziałam, ale jest też trochę niespodzianek. Super zestawienie!

9 miesięcy temu

An_ful

Ciekawostka terytorialna - przełęcz Preslopit w Prokletju, pod Ravną Kolatą. Skąd tam Wołosi?

9 miesięcy temu

Adam

@An_ful Wołosi zamieszkiwali również tereny Albanii i Macedonii.

9 miesięcy temu

Nieuczesany

Niezmiernie dziękuję za te wyjaśnienia! Gdy piętnaście lat temu wędrowałem po Bieszczadach, zdziwiła mnie ogromna ilość gór o nazwie "Kiczera" w rejonie, niezależnie od tego, po której stronie granic się znajdują (jeżeli dobrze pamiętam, około 30 Kiczer i Kiczerek plus pasmo trzech wzgórz zwanych "Kiczerkami") i zastanawiało mnie od tamtej pory, skąd się ta nazwa wzięła i co oznacza. Teraz już wiem i nie muszę zastanawiać się dalej. :)

Skomentuj...