Korona Karpat Polskich - wyznaczenie i opracowanie

Góry

Artykuł ten opisuje wszystkie wątpliwości, dywagacje i rozważania dotyczące wyznaczenia oraz opracowania Korony Karpat Polskich. Z góry uprzedzam, że jest to materiał "dla fanatyków".

Na czym bazujemy?

Aby wyznaczyć Koronę Karpat Polskich musimy zacząć, co oczywiste, od listy pasm. A przede wszystkim mieć ich dokładne granice. Tylko wtedy można odnaleźć najwyższe szczyty i/lub punkty w poszczególnych pasmach. I o te granice i ich precyzyjny przebieg się rozchodzi. Najpowszechniejsza regionalizacja Kondrackiego wyrysowana została dziesiątki lat temu na mapach w skali 1:500 000. A to zbyt mało precyzyjnie biorąc pod uwagę współczesne normy i rozwój technologiczny.

Na szczęście główne ośrodki naukowe w Polsce postanowiły doprowadzić polską regionalizację Kondrackiego do norm dzisiejszego świata. Dzięki temu w 2018 roku powstała publikacja z mapą, która doprecyzowuje podział fizycznogeograficzny Polski. I to na tym podziale będziemy bazować tworząc finalną Koronę Karpat Polskich. Wszak mapa z podziałem Karpat wyrysowana w skali 1:50 000 wprowadza nową jakość.

Cóż, nowy podział wzbudza wiele kontrowersji w wielu kręgach. Nie chcę go ani promować, ani z nim polemizować - przyjmuję go taki, jakim jest, przez fakt, że jest jedynym podziałem zawierającym odpowiednio dokładną mapę z granicami. Z drugiej strony branie wszystkiego na wiarę jest niezbyt wiarygodne. Tylko czy istnieje alternatywa? Nie ma co się wywyższać i rościć sobie prawo do wykonania tej prawdziwej/finalnej/najlepszej regionalizacji polskich gór, a co za tym idzie - korony. Podsumowując - na dzień dzisiejszy nie ma lepszej regionalizacji z mapą, jak ta z 2018 roku.

→ czytaj więcej o świeżo ulepszonej regionalizacji Polski

Wyznaczenie pasm

Aby otrzymać finalną listę pasm górskich, weźmy wszystkie wyodrębnione mezoregiony w Karpatach w Polsce. Następnie wykreślmy te, które z definicji nie są pasmami górskimi np. kotliny,  czy obniżenia. Wszak ich najwyższe punkty byłyby na granicy z przylegającymi do nich pasmami, co oczywiście nie miałoby sensu.

Oto wszystkie mezoregiony w polskich Karpatach:

Zewnętrzne Karpaty Zachodnie

513.32 Pogórze Śląskie
513.33 Pogórze Wielickie
513.34 Pogórze Wiśnickie
513.45 Beskid Śląski
513.46 Kotlina Żywiecka
513.47 Beskid Mały
513.48 Beskid Makowski
513.49 Beskid Wyspowy
513.50 Pogórze Orawsko-Jordanowskie
513.51 Beskid Żywiecko-Orawski
513.52 Gorce
513.53 Kotlina Sądecka
513.54 Beskid Sądecki
513.55 Międzygórze Jabłonkowsko-Koniakowskie
513.56 Beskid Żywiecko-Kysucki
513.57 Pasma Pewelsko-Krzeczowskie
513.58 Działy Orawskie
513.59 Pogórze Popradzkie
513.61 Pogórze Rożnowskie
513.62 Pogórze Ciężkowickie
513.63 Pogórze Strzyżowskie
513.64 Pogórze Dynowskie
513.65 Pogórze Przemyskie
513.66 Obniżenie Gorlickie
513.67 Kotlina Jasielsko-Krośnieńska
513.68 Pogórze Jasielskie
513.69 Pogórze Bukowskie
513.71 Beskid Niski

Centralne Karpaty Zachodnie

514.11 Kotlina Orawsko-Nowotarska
514.12 Pieniny
514.13 Pogórza Przedtatrzanskie
514.14 Bruzda Podtatrzańska
514.15 Magura Spiska
514.52 Tatry Zachodnie
514.53 Tatry Wysokie
514.54 Tatry Reglowe

Zewnętrzne Karpaty Wschodnie

522.11 Góry Sanocko-Turczańskie 522.12 Bieszczady Zachodnie

Odrzucamy nie-góry

Teraz odrzućmy mezoregiony, które z definicji nie będą pasmami górskimi, jak wspomniałem wyżej.

513.46 Kotlina Żywiecka

Nie uwzględniamy, bo to kotlina.

513.53 Kotlina Sądecka

Nie uwzględniamy, bo to kotlina.

513.57 Pasma Pewelsko-Krzeczowskie

Pierwszy raz widzę to pasmo jako osobną jednostkę, która została wyłączona z Beskidu Makowskiego (względnie Żywieckiego) do samodzielnego mezoregionu. Nie znalazłem jednak uzasadnienia, czemu tak się stało.

Z podejścia na Gachowiznę w Paśmie Pewelsko-Krzeszowskim

Swoją drogą, czy czasem w publikacji nie ma błędu? W rzeczywistości nie spotkamy tam Krzeczowa ale Krzeszów, a więc pasmo powinno się nazywać Pewelsko-Krzeszowskie...

513.58 Działy Orawskie

Działy Orawskie odpowiadają Podbeskydskej Vrchovinie na Słowacji.

513.59 Pogórze Popradzkie

Dziwi przebieg granic i wprowadzenie Pogórza Popradzkiego, które łączy niestykające się ze sobą obszary tj. Pasmo Leluchowskie i Pasmo Eliaszówki, rozdzielone Beskidem Sądeckim.

Konsekwencją takiego wydzielenia jest to, że Eliaszówka mająca ponad 1000 m n.p.m. staje się najwyższym szczytem... pogórza.

Zaliczanie lub niezaliczanie Pogórza Popradzkiego do Beskidu Sądeckiego było i pewnie długo jeszcze pozostanie kwestią sporną.

Widok z Eliaszówki na Beskid Sądecki

513.66 Obniżenie Gorlickie

Nie uwzględniamy, bo to obniżenie.

513.67 Kotlina Jasielsko-Krośnieńska

Nie uwzględniamy, bo to kotlina.

514.11 Kotlina Orawsko-Nowotarska

Nie uwzględniamy, bo to kotlina.

514.14 Bruzda Podtatrzańska

Również nie uwzględniamy, bo bruzda to rów - najwyższy punkt jest na styku z innym pasmem, co nie ma większego sensu.

514.54 Tatry Reglowe

Choć Tatry Reglowe wydają się być trochę sztucznym tworem z punktu widzenia turystycznego, występują w różnych tatrzańskich atlasach jako osobna jednostka. Teraz zostały oficjalnie wydzielone do osobnego mezoregionu.

Tatry zimą

 

Finalnie otrzymujemy 32 pasma górskie.

Wysokości

Wysokości szczytów pochodzą z map Compass. W spornych przypadkach z geoportalu, który wysokości szczytów podaje do 1 miejsca po przecinku.

Wyznaczenie szczytów

Największym problemem w kwestii wyznaczenia szczytów jest przypadek Magury Spiskiej. Jest to pasmo położone na granicy Polski i Słowacji. Najwyższy punkt w granicach Polski ma zerową wybitność (leży na grani która zwieńczona jest już na Słowacji). Natomiast ten najwyższy punkt jest wyższy od najwyższego samodzielnego szczytu leżącego w tym paśmie w granicach Polski.

Co wobec tego zaliczamy do Korony? Najwyższy szczyt czy punkt? Postanowiłem tego nie rozstrzygać, aby każdy zainteresowany mógł sobie sam odpowiedzieć na to pytanie. W zestawieniu lądują więc obie pozycje.

Oprócz powyższej kwestii mamy więcej sytuacji niejasnych, o których przeczytasz poniżej.

Pogórze Śląskie

Najwyższym wzniesieniem będzie tu Jasieniowa (Goleszowska Górka) - 521 m. Jest kilka niewybitnych punktów na granicy Pogórza Śląskiego i Beskidu Małego, wyższych o parę metrów od Jasieniowej, jednak je należy odrzucić ze względu na brak precyzji w wyznaczonych granicach.

Pogórze Wielickie

Tutaj - Barnasiówka (566 m). Następne w kolejce jest wzgórze bez nazwy na zachód od Harbutowic (557 m).

Polana Pisana, Barnasiówka, Pogórze Wielickie

Pogórze Rożnowskie

Dąbrowska Góra - 581.2 m (49.6927317°N, 20.6894797°E).

Następna w kolejce jest Kobylnica (49.716556°N, 20.758444°E), wg geoportalu mająca dokładnie 579.1 m, czyli niższa o 130 cm.

Pogórze Bukowskie

Dziwi zaliczenie połowy pasma Bukowicy do Beskidu Niskiego.

Dla doprecyzowanych granic Pogórza Bukowskiego najwyższy będzie Jawornik - 693 m (49.472871°N, 21.982699°E).

Pogórze Wiśnickie

Jaszczurówka jest powszechnie uważana za najwyższy szczyt Pogórza Wiśnickiego. Według przyjętych w opracowaniu granic, znajduje się już ona w Beskidzie Wyspowym.

Zwycięzcą tutaj jest niestety góra bez nazwy z niewielką wybitnością i w dodatku blisko granicy pasma. Cóż jednak zrobić. Nazwę weźmy od przylegającego przysiółka i mamy Górki - 563 m (49.767145°N, 20.263014°E).

Działy Orawskie

Tu najwyższy będzie Wajdów Groń (928 m - Compass; 929.7 m - geoportal), a po słowacku Poprovka. Szczyt na granicy polsko-słowackiej. Następny w kolejce jest Kamionek (906 m).

Pogórza Przedtatrzańskie

Wedle nowoprzyjętych granic Pogórza Przedtatrzańskiego, najwyższa będzie Magura Witowska (1233 m), położona na granicy ze Słowacją.

Magura Spiska

Najwyższy punkt w granicach Polski ma zerową wybitność, tj. leży na grani która zwieńczona jest już na Słowacji. Tym punktem jest Górków Wierch (1046 m) na granicy polsko-słowackiej.

Kurasówka i Dudasowski Wierch - mapa

Najwyższym szczytem w granicach Magury Spiskiej jest natomiast Dudasowski Wierch, który wg geoportalu ma wysokość 1037.8 m. Drugim w kolejce szczytem jest Kurasówka (Kuraszowski Wierch), niższy od Dudasowskiego o zaledwie 20 cm.

Górków Wierch w Magurze Spiskiej - wcale nie jest szczytemKurasówka i nieoznaczony Dudasowski Wierch

Tatry Reglowe

Z tak przyjętymi granicami, najwyższym szczytem staje się Mała Królowa Kopa.

Góry Sanocko-Turczańskie

Znany konflikt Trohaniec vs Jaworniki. Na szczęście przy przyjętej regionalizacji wyraźnie widać, że Trohaniec zaliczany jest jeszcze do Bieszczadów, a więc na finalnej liście lądują Jaworniki (909 m).

Ukwiecone łąki w Górach Sanocko-Turczańskich

 

W ten sposób nasza finalna lista składa się z 33 pozycji (32 szczyty i 1 najwyższy punkt pasma niebędący szczytem). Zapraszam do zdobywania Korony Karpat Polskich!


Za współpracę przy opracowywaniu Korony Karpat Polski dziękuję Zimnemu.

 

Zainteresował Cię ten wpis? Może warto podzielić się nim z innymi?

Tagi: Karpaty, Karpaty Polskie, Korona Karpat Polskich

7 miesięcy temu

Dariusz

Mała uwaga co do metody: "wykreślmy te, które z definicji nie są pasmami górskimi np. kotliny, czy obniżenia" raczej z nazwy, niż z definicji. Skąd wiadomo, że coś, co zostało nazwane na poziomie mezoregionu kotliną, nie zawiera gór? W regionalizacji Kondrackiego mógłbym podać kilka przykładów, gdzie w ramach kotliny w randze mezoregionu, znajdowały się wzgórza w randze mikroregionu i co wówczas? Na szczęście w nowej regionalizacji te znane mi przykłady zmieniły swoją przynależność, czyżby był to argument za nową regionalizacją? Niemniej, nauczony doświadczeniem, wolę nie polegać na nazwie mezoregionu, przy wykluczaniu z pasma górskiego. Poza tym ja przyjmuję inne kryterium, wyklucza dany mezoregion, jeśli jego najwyższy punkt jest poniżej 500 m lub gdy najwyższy punkt jest na granicy tego mezoregionu (ale nie na granicy państwa).

7 miesięcy temu

Dariusz

513.57 Pasma Pewelsko-Krzeczowskie Masz rację, co do Krzeszowa pomylonego z Krzeczowem. Krzeczów jest kawałek dalej na wschód, na pewno nie w Pasmach.

513.59 Pogórze Popradzkie "Dziwi przebieg granic i wprowadzenie Pogórza Popradzkiego, które łączy niestykające się ze sobą obszary tj. Pasmo Leluchowskie i Pasmo Eliaszówki, rozdzielone Beskidem Sądeckim." Dziwić może tylko wówczas, gdy uznamy że nie ma Pogórza Popradzkiego po stronie słowackiej, bo właśnie słowacka część łączy te dwie polskie w jedną całość. Co prawda Słowacy nazywają ten region inaczej i nieco inaczej dzielą, ale mowa o polskiej regionalizacji, która aby miała sens, musi uwzględniać również obszary za granicą. Kryterium poniżej 1000 m dla pogórza? A Magura Witowska w Pogórzu Przedtatrzańskim jeszcze wyższa niż Eliaszówka już nie dziwi? Może nie ma takiego kryterium? Ja w definicji pogórza nie znajduje wzmianek o granicy wysokości. Inna sprawa, że przed wojną używano nazwy Beskid Popradzki. Czy nazwa stanowi że coś jest górami albo pogórzami? To nazwa, fajnie jakby oddawała kryterium definicyjne ale nie należy ślepo zakładać, że tak jest. Przykładem Góry Świętokrzyskie, które definicyjnie raczej są wyżyną.

7 miesięcy temu

Adam

@Dariusz Dzięki za bardzo merytoryczny komentarz!

Co do Pogórza Popradzkiego - jasne, zgadzam się, że rozpatrując regionalizację słowacką, Pogórze Popradzkie już nie dziwi. Cieszę się, że pasma graniczne są w jakiś sposób ujednolicane, dzięki czemu dąży się do jednej, całościowej regionalizacji karpackiej, a nie innej dla każdego kraju, co jest przecież bez sensu.

Nigdzie nie piszę, że istnieje kryterium 1000 m dla pogórz, zwracam uwagę jedynie w formie ciekawostki, że mamy pogórza ze szczytami o wysokościach, których nie powstydziłyby się pasma górskie.

Kotliny, doliny czy obniżenia wykreślam z uwagi na fakt, że ich najwyższe punkty są najczęściej na granicy przylegających mezoregionów (będących górami). Tak jak mówisz, w polskich Karpatach nie ma na szczęście takich sytuacji, ale w podziale słowackim już się takie sytuacje pojawiają. To jest kryterium o którym sam wspominasz tj. " najwyższy punkt jest na granicy tego mezoregionu".

Co do wykreślania punków poniżej 500 m - również byłbym z tym ostrożny. Może w Polsce to ma sens, ale jeśli dążymy do zunifikowanej regionalizacji karpackiej, to np. na Słowacji zwróć uwagę na Zemplínske vrchy. Wszędzie w źródłach ten mezoregion traktowany jest jako góry. Najwyższym szczytem jest, choć niewysoka bezwzględnie Rozhľadňa (469 m), to jednak dość wybitna dorównująca albo przewyższająca wybitnością wiele najwyższych szczytów polskich karpackich regionów. Jeśli jednak chcesz stosować jakieś progi to moim zdaniem dużo lepiej bazować na wybitności. Słowacy często stosują to kryterium, jest dużo bardziej adekwatne, tj. aby szczyt był uznawany jako szczyt (a co za tym idzie najwyższy w danym paśmie -> pasmo jako pasmo górskie) to jego wybitność musi być powyżej 10% z jego wysokości bezwzględnej. Ładnie się to skaluje. Ja natomiast nie chciałem zakładać żadnych progów, żeby nie siać fermentu pt. czemu taki limit/próg a nie inny.

7 miesięcy temu

Dariusz

Hmmm... gdzie na przykład Zemplínske vrchy są traktowane jako góry? W różnych zestawach koron górskich nie widziałem Rozhľadňej. Jedynie w zestawach traktujących wszystkie regiony, nie ważne czy górskie, czy nie. Pomorska Wieżyca też jest wybitna, na pewno wybitniejsza niż wiele tatrzańskich szczytów, ale no właśnie, to wzniesienie, a nie góra. Jeśli korona ma dotyczyć jednego parametru (najwyższa góra) to po co mieszać do tego inny parametr? Nie mam nic do wybitności, to ciekawa rzecz ale po prostu inna kategoria, tu też można robić ciekawe zestawienia szczytów.

5 miesięcy temu

Zdzisław

Witam, bardzo ciekawe opracowanie, choć nie do końca się z nim zgodzę. Podobne wątpliwości miałem gdy robiłem sobie mapkę do KGiPP. Regionalizacja jest podziałem wielokryterialnym i trudno pogodzić granice ukształtowania terenu z geologią i dodatkowo różnorodnością fauny i flory. Z tego względu podział oparłem na tym co najbardziej rzuca się w oczy tj. ukształtowaniem. Granice pomiędzy pasmami gór są łatwe do ustalenia, bo przebiegają dolinami rzek (linią ich głównego nurtu). Trudniej ustalić granice kotlin. Koncepcja warstwic jest sztuczna, więc przyjąłem, że granica będzie przebiegać w miejscu wyraźnej zmiany nachylenia stoków sąsiednich pasm. Nie odrzucałbym tutaj też korony kotlin, bo moga tam być również wzgórza o wyraźnej wybitności (np. Grójec). Kryterium wybitności tez nie jest jednoznaczna, bo niektóre "szczyty" o zerowej wybitności nie są w ogóle uznawane, a inne są opisywane jako szczyty. Co do podziału Gór Sanocko-Turczańskich i Bieszczad, to uważam, że San jest wyraźniejszą granicą niż kotlina między Otrytem a Zukowem.

miesiąc temu

Tomasz

"Zaliczanie lub niezaliczanie Pogórza Popradzkiego do Beskidu Sądeckiego było i pewnie długo jeszcze pozostanie kwestią sporną."

Pasmo Leluchowskie jest, geologicznie, częścią gór Czerhowskich na Słowacji. Dlatego nie jest to błąd. Przez lata błędem było za to zaliczanie masywu Dubnego czy Kraczonika do Beskidu Sądeckiego właśnie.

4 tygodnie temu

Mariusz

"Pasmo Leluchowskie jest, geologicznie, częścią gór Czerhowskich na Słowacji" - zaciekawiło mnie to zdanie. Na słowackiej wikipedii można poczytać na temat zarówno L'ubovnianskiej Vrchoviny jak i gór Čergov. Na stronach słowackiej wikipedii zawarte są również mapki obrazujące zasięg danych pasm, odpowiednio dla L'ubovnianskiej Vrchoviny: https://sk.wikipedia.org/...vrchovina.png jak i Čergova: https://sk.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAbor:Cergov.png. Mapek w żaden sposób nie można określić mianem precyzyjnych, jednak da się zauważyć, że w tym zakresie L'ubovnianska Vrchovina zawiera w sobie zarówno słowacką część pasma z Eliaszówką jak i Góry Leluchowskie. Čergov natomiast, czyli Góry Czerchowskie, oddzielone są od Gór Leluchowskich (L'ubovnianskiej Vrchovony) dolinami górskich potoków, którymi przebiega na tym odcinku granica polsko - słowacka. Wiem, że jest to wikipedia, którą edytować może każdy, chciałbym poznać zatem źródło udowadniające przynależność Gór Leluchowskich do Gór Czerchowskich. Słowacka wikipedia nie precyzuje przy tym, czy L'ubovnianska Vrchovina jest ich rodzimym fragmentem gór nazywanych przez nas Beskidem Sądeckim (a więc zawierających zarówno Eliaszówkę i Kraczonik jak i Radziejową i Jaworzynę Krynicką) czy może jest ona odpowiednikiem właśnie "Pogórza Popradzkiego" jakie wystąpiło w nowej regionalizacji fizycznogeograficznej i które z Beskidem Sądeckim nie ma nic wspólnego.... Subiektywnie uważam jednak wydzielanie Pogórza Popradzkiego z Beskidu Sądeckiego za dosyć sztuczny, dyskusyjny i mało czytelny zabieg, porównywalny z zaliczaniem niegdyś Mędralowej do Beskidu Makowskiego (wg J. Kondrackiego) lub wydzielaniu Gór Bialskich z Gór Złotych (tego na szczęście nigdy oficjalnie nie było, ani teraz ani u Kondrackiego. Występuje natomiast w zestawieniu KGP).

4 tygodnie temu

Mariusz

Chciałbym jeszcze odnieść się do Zemplínskich vrchów. Na przytaczanej już tu przeze mnie słowackiej wikipedii istnie artykuł zatytułowany Zoznam pohorí na Slovensku: https://sk.wikipedia.org/wiki/Zoznam_pohor%C3%AD_na_Slovensku gdzie te właśnie Vrchy są wymienione... Dodam tu jeszcze, że swojsko brzmiące "Pohorie" nie można identyfikować z rodzimym "Pogórze". Jeśli miałbym tworzyć kiedyś Koronę Gór Słowacji, oparł bym ją na tej właśnie liście. Moim zdaniem wszystkie dostępne w czeluściach internetu "Korony Gór Słowacji" są niestety niepełne.

Odnośnie jeszcze konfliktu nazw góry/pogórze... szkoda jednak, że Pogórza Popradzkiego nie nazwano Beskidem Popradzkim lub Górami Popradzkimi, a Pogórza Przedtatrzańskiego Górami Przedtatrzańskimi lub Górami Skoruszyńskimi. W Sudetach wiele pasm można by nazwać Pogórzem lub nawet wyżyną, dalej jednak istnieją i Góry Bystrzyckie i Bardzkie oraz te, które najbardziej pasują do terminu "pogórze" - czyli Góry Kaczawskie. Zgadzam się, że w definicji pogórza nie znajdziemy informacji o wysokości, jednak ujednolicenie nazewnictwa wprowadziłoby więcej logicznej konsekwencji oraz precyzji ;)

Skomentuj...